नगरपालिका (Municipal Council) ही निमशहरी किंवा लहान शहरांच्या प्रशासनासाठी अत्यंत महत्त्वाची संस्था आहे.
भारतीय संविधानाच्या ७४ व्या घटनादुरुस्तीनुसार नगरपालिकांना घटनात्मक दर्जा प्राप्त झाला आहे.
खाली नगरपालिकांची रचना, वर्गीकरण आणि मुख्य कार्यांची सविस्तर माहिती दिली आहे.
नगरपालिकांची रचना
नगरपालिकेची रचना ही लोकशाही तत्त्वावर आधारित असते.
यात प्रामुख्याने खालील घटकांचा समावेश होतो:
- निवडून आलेले सदस्य (नगरसेवक): शहराच्या विविध प्रभागांतून (Wards) प्रौढ मतदान पद्धतीने निवडून आलेले प्रतिनिधी.
- निकाली सदस्य (Co-opted Members): प्रशासन किंवा नागरी समस्यांचा अनुभव असलेले तज्ज्ञ व्यक्ती, ज्यांची निवड परिषदेद्वारे केली जाते.
- आरक्षण: महिलांसाठी ५०% जागा राखीव असतात. तसेच अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST) आणि इतर मागासवर्गीयांसाठी (OBC) लोकसंख्येच्या प्रमाणात आरक्षण असते.
- मुख्याधिकारी (Chief Officer): नगरपालिकेचा प्रशासकीय प्रमुख. यांची नियुक्ती राज्य शासनामार्फत (MPSC द्वारे) केली जाते.
नगरपालिकांचे वर्गीकरण
महाराष्ट्रात लोकसंख्येच्या आधारावर नगरपालिकांचे तीन मुख्य गटांत वर्गीकरण केले जाते:
| वर्ग | लोकसंख्येचा निकष |
| ‘अ’ वर्ग नगरपालिका | १,००,००० पेक्षा जास्त लोकसंख्या |
| ‘ब’ वर्ग नगरपालिका | ४०,००० ते १,००,००० दरम्यान लोकसंख्या |
| ‘क’ वर्ग नगरपालिका | ४०,००० पेक्षा कमी लोकसंख्या |
टीप: ज्या शहराची लोकसंख्या ३ लाखांपेक्षा जास्त होते, तिथे सहसा महानगरपालिका (Municipal Corporation) स्थापन केली जाते.
नगरपालिकेची मुख्य कार्ये (Functions)
नगरपालिकेची कामे दोन भागात विभागली जातात: अत्यावश्यक (Compulsory) आणि ऐच्छिक (Optional).
अत्यावश्यक कार्ये
ही कामे नगरपालिकेला करणे बंधनकारक असते:
१. पाणीपुरवठा: शहराला पिण्याचे शुद्ध पाणी पुरवणे.
२. सार्वजनिक स्वच्छता: सांडपाण्याची विल्हेवाट लावणे आणि कचरा व्यवस्थापन.
३. दिवाबत्ती: रस्त्यांवर दिव्यांची सोय करणे.
४. जन्म-मृत्यू नोंदणी: शहरात होणाऱ्या जन्म आणि मृत्यूची अधिकृत नोंद ठेवणे.
५. प्राथमिक शिक्षण: प्राथमिक शाळा चालवणे आणि शिक्षणाची सोय करणे.
६. अग्निशमन सेवा: आगीपासून संरक्षणासाठी यंत्रणा सज्ज ठेवणे.
७. रस्ते बांधणी: शहरातील अंतर्गत रस्त्यांची बांधणी आणि दुरुस्ती करणे.
ऐच्छिक कार्ये
शहराच्या विकासासाठी आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार नगरपालिका ही कामे करू शकते:
१. सार्वजनिक उद्याने आणि वाचनालये बांधणे.
२. विश्रामगृहे किंवा सांस्कृतिक केंद्रांची उभारणी.
३. झोपडपट्टी सुधारणा कार्यक्रम राबवणे.
४. सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था सुधारणे.
नगरपालिकेच्या निवडून आलेल्या सदस्यांपैकी एकाची नगराध्यक्ष म्हणून निवड केली जाते (सध्या महाराष्ट्रात काही ठिकाणी थेट जनतेतूनही निवड होते).
- नगराध्यक्ष हा नगरपालिकेच्या सभांचा अध्यक्ष असतो.
- नगरपालिकेच्या आर्थिक आणि प्रशासकीय धोरणांवर त्यांचे नियंत्रण असते.
महत्त्वाचा मुद्दा: नगरपालिकेच्या उत्पन्नाचे मुख्य स्रोत म्हणजे घरपट्टी, पाणीपट्टी, सरकारी अनुदान आणि विविध व्यावसायिक कर हे आहेत.