लोकसंस्कृतीचा अर्थ काय आहे?

लोकसंस्कृती म्हणजे केवळ परंपरा किंवा जुन्या चालीरीती नव्हे, तर तो एका विशिष्ट समूहाच्या जगण्याचा, विचारांचा आणि आनंदाचा जिवंत वारसा असतो. ‘लोक’ आणि ‘संस्कृती’ या दोन शब्दांपासून बनलेल्या या संकल्पनेचा आवाका अतिशय मोठा आहे.

खालील लेखात आपण लोकसंस्कृतीचा नेमका अर्थ आणि तिची वैशिष्ट्ये समजून घेऊया.

लोकसंस्कृती

लोकसंस्कृती (Folk Culture) म्हणजे सामान्य जनसमूहाने परंपरेने जोपासलेली जीवनपद्धती. यामध्ये लोकगीते, लोककथा, म्हणी, वाक्प्रचार, समजुती, विधी, कला, हस्तकला आणि सण-उत्सवांचा समावेश होतो. ही संस्कृती कोणत्याही ग्रंथातून किंवा शाळेतून शिकवली जात नाही, तर ती एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे मौखिक परंपरेने (तोंडी स्वरूपात) संक्रमित होत असते.

१. लोकसंस्कृतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये

लोकसंस्कृती ही कृत्रिम नसते, ती नैसर्गिकरीत्या फुलत जाते. तिची काही वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

सामूहिक निर्मिती:

लोकसंस्कृती ही कोणा एका व्यक्तीची निर्मिती नसते, तर ती संपूर्ण समाजाची असते.

मौखिक परंपरा:

पूर्वीच्या काळी साक्षरतेचे प्रमाण कमी असतानाही ओव्या, गाणी आणि कथांमधून ही संस्कृती जिवंत राहिली.

साधेपणा आणि सहजता:

यामध्ये कोणताही बडेजाव नसून नैसर्गिक सहजता असते.

परिवर्तनशीलता:

काळानुसार लोकसंस्कृतीमध्ये थोडेफार बदल होतात, तरीही तिचा मूळ गाभा कायम राहतो.

२. लोकसंस्कृतीचे घटक

लोकसंस्कृतीचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी तिचे खालील घटक विचारात घेणे आवश्यक आहे:

घटक	उदाहरणे
लोकसाहित्य	ओव्या, लोककथा, पोवाडे, भारुड, कीर्तन.
लोककला	लावणी, लेझिम, वाघ्या-मुळी, दशावतार, गोंधळ.
लोकसमजुती	शकुन-अपशकुन, निसर्ग पूजा, कुलदैवताची उपासना.
रीतिरिवाज	सण (दिवाळी, होळी, पोळा), लग्नातील विधी, बारसे.

३. लोकसंस्कृतीचे महत्त्व

कोणत्याही राष्ट्राची किंवा प्रदेशाची ओळख ही तिथल्या लोकसंस्कृतीवर अवलंबून असते.

मानवी संबंधांची वीण:

लोकसंस्कृती समाजाला एकत्र बांधून ठेवण्याचे काम करते. सण-उत्सवांच्या निमित्ताने लोकांमध्ये एकमेकांविषयी प्रेम आणि आपुलकी वाढते.

इतिहासाचा ठेवा:

अनेक ऐतिहासिक घटना आणि समाजजीवन लोकगीतांमधून जिवंत राहते.

मानसिक आनंद:

शेतातील काम करताना गायलेली गाणी किंवा सणांमधील नृत्य मानवी मनाचा थकवा दूर करून उत्साह भरतात.

आजच्या आधुनिक आणि जागतिकीकरणाच्या युगात लोकसंस्कृतीचे स्वरूप बदलत आहे. पाश्चात्य संस्कृतीच्या प्रभावामुळे आपण आपल्या मुळांपासून लांब जात आहोत की काय, अशी भीती वाटते. मात्र, आपल्या मातीतील ही कला आणि परंपरा टिकवणे ही केवळ काळाची गरज नाही, तर ती आपली नैतिक जबाबदारी आहे. कारण ज्या समाजाला आपली लोकसंस्कृती माहित नसते, त्या समाजाला स्वतःचे भविष्य घडवता येत नाही.